O zapisie imienia Іисусъ / Ісусъ oraz o poprawianiu i niszczeniu starych ksiąg słowiańskich

Print Friendly, PDF & Email

Nicefor.Info




Imię Jezus w języku greckim (Ἰησοῦς) zapisuje się w transliteracji “Iesous”, jednak ze względu na fonetykę i gramatykę tego języka, literę E w tym miejscu czyta się jako I, a OU jako U – Iisus. Zachodnia tradycja czytania greki, ostatecznie przypieczętowana przez Erazma z Rotterdamu i od tego czasu już nieewoluująca, ignorowała reguły odnośnie wymowy litery E jako I, stąd na zachodzie pojawia się zapis “Iesvs”, który potem zamienia się w “Jesus”, od której to wersji bierze się imię Zbawiciela obecne w językach krajów, które przyjęły chrześcijaństwo z zachodu. “Staroobrzędowcy” uznają za jedyny słuszny zapis “Ісусъ” (rzekomo odwieczny i tradycyjny), czyli przekładając na realia j.polskiego zapis “Jzus” zamiast “Jezus”.

Jak to wyglądało u Słowian, posługujących się cyrylicą?
Słowiański zapis imienia Jezus przed reformą Nikona nie był w ogóle ustandaryzowany (mimo prób za czasów św. pat. Eutymiusza w Bułgarii) i nie można o jakimkolwiek z zapisów mówić w kontekście tradycji czy jakiejś normy, gdyż ta po prostu nie istniała. Każdy zapis był poprawny.

W słowiańskich księgach od początku zwrot “Jezus Chrystus” (Іисусъ Христосъ) zapisywano pod titłem, a same monogramy były dokładną kopią monogramów greckich: IC XC, w przeciwieństwie do monogramu obecnego – ІИСЪ ХРТОСЪ.

Jak wszyscy widzimy, z monogramu IC po prostu nie da się wyciągnąć informacji jak faktycznie zapisywałoby się pełnym słowem imię Syna Bożego. Jednakże pojawiały się pojedyncze zapisy imienia Jezus lub wyraźne monogramy, z których faktycznie można wyciągnąć pełen zapis lub jego kluczowy fragment, który był jedną z wymówek schizmy antynikonowskiej tzw. “staroobrzędowców”.

Oto kilka przykładów ze słowiańskich rękopisów z różnymi wersjami imienia Jezus, które nosił także jeden z proroków, w polskich przekładach tłumaczony jako Jozue:
-Synodyk cara Boriła (XIII w), odpis z końcówki XIV w (НБКМ 289): ѡбраzь г҃а нашего і҃ѵ х҃а
-Zakonnik cara Duszana (XIV w), sofijski przepis (НБКМ 293(63)): вь праzдникь вьzнесенїа Гд҃а нашего Їи҃са Х҃а
-Nieznany z nazwy tekst z sygnaturą ЙЕ Бог 228а: обрѣте бо радость отъ г҃а и родиши сн҃а и наречеши имꙗ емоу иїсъ
-Słowo abby Dorofieja, połowa XIV wieku (Rosyjska Biblioteka Narodowa SPB, Пог. 1054):  ҃ѥ х҃с
-Stary Testament, XV w (Rosyjska Biblioteka Narodowa SPB, nr. rejestracyjny 4454): Книга Їсоуса; w samym tekście imię jest zapisywane і҃съ
-W Ewangeliarzu Ostromira pojawiają się obie wersje: і҃с oraz иі҃с, z czego forma pierwsza pojawia się tylko w Ewangelii Jana
-Skazanie izjawlienno o pismene (1645; Biblioteka Patriarsza w Belgradzie No129): Іѡаннь въzлюбліенныи Іисоусоу
-Szestodnew (X w), odpis z 1263 roku (Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie, Син 213): исоусъ
Pochwalne słowo świętym wielkim i równym apostołom Konstantynowi i Helenie, św. pat. Eutymiusz, odpis z 1479 (Rylski monaster sygn. 4/8): г͠а нашего І͠ѵ Х͠а

Istniało też wiele różnych wersji zapisu chociażby przez dwa И czy przez ИѴ, a także wiele rodzajów monogramów, tutaj jednak zdecydowałem się podać pomniki mowy słowiańskiej zawierające sygnatury swoich archiwów.

Zapis “Ісусъ” pojawia się w takiej formie w niektórych wydaniach XVII-wiecznych z Ostrogu, Moskwy i Wilna, co przez schizmatyków jest wykorzystywane jako argument. Jednak w tym samym czasie zostają wydane Ewangelie (Wilno, 1575) z imieniem “Иісусъ“, Ewangelie (Moskwa, 1606) z imieniem “Иїсусъ” oraz Kazania św. Jana Chryzostoma na listy Pawła (Kijów 1623) z imieniem “Іисусъ“.

Czy “Ісусъ” faktycznie jest jakimś tradycyjnym zapisem, stojącym wyżej od “Іисусъ”, “Ісоусъ” czy “Іѵсоусъ”? Przez stulecia był to jeden z wariantów zapisu, stosowany na równi z innymi formami. 

św. patriarcha Eutymiusz Tyrnowski (XIV w.) był pierwszą osobą która postanowiła zreformować piśmiennictwo słowiańskie. Z punktu czysto gramatycznego nie wiele wiadomo o tych reformach, żadne uczebniki się nie zachowały, choć wiadomo że powstały. Po co ta reforma? Biskupi bułgarscy byli po prostu dobrze wykształceni w języku greckim i greckiej kulturze. Wiedzieli, że księgi do kultu bożego, powinny być przełożone jak najstaranniej i jak najpiękniejszym językiem, gdyż jest to element oddawania chwały Bogu. Wzorem dla patriarchy, podobnie jak dla patriarchy Nikona, był język grecki, czyli język państwa, z którego chrześcijaństwo przyszło na ziemie Słowian, oraz z którego zawsze tłumaczono słowiańskie księgi. Z pism pochodzących z epoki Eutymiusza, z tzw. szkoły tyrnowskiej, można wyczytać niektóre elementy tych reform, jedną z nich była standaryzacja chrystusowego monogramu, odejście od grecyzmu IC XC na rzecz IѴ XC, co w pełnej wersji  przybierało formę “Іѵсоусъ”. Zostało dodane drugie I w postaci bukwy Ѵ – iżycy. Czy ktokolwiek protestował przeciwko temu “haniebnemu” czynowi? Nie. Czy ktokolwiek w ogóle protestował przeciwko eutymiuszowym reformom? Nie.

W “Słowie pochwalnym Eutymiuszowi” (początek XV w.), autorstwa jego ucznia, Grigorija Camblaka, znajdujemy opis reform:
Lecz jakimże oddawał się zajęciom? Otóż przekładał księgi boże z greckiej na mowę bułgarską. I nikt pośród tych, co mnie słuchają, niechaj nie powątpiewa, iż oznajmiam prawdę! Księgi bowiem bułgarskie, spisane u samych początków, kiedy ochrzcił się bułgarski naród, nieskończenie są stare i dlatego największy spośród świętych mężów, jacy dożyli naszych dni, one księgi badał.
Ci bowiem, co je pierwej przekładali, nie poznali do głębi języka i nauki Greków i posługiwali się nieokrzesaną mową i księgi przez nich spisane słowy i znaczeniem odbiegały od greckich, ułożone zaś były nieskładnie i ciężko. I aczkolwiek nazwane bożymi uchodziły za wierne, taiły w sobie wiele błędów i przeniewierstwa dogmatom, z czego wzięły początek nieprzeliczone herezje. Zniszczywszy wszystkie one księgi, Eutymiusz, nowy dawca zakonu, niosąc w dłoni nowe, które sporządził w trudzie i mozole, zstąpił z góry mądrości i jakoby przez Boga napisane tablice Mojżeszowe złożył Cerkwi w darze największy skarb niebieski – wierne, zgodne ze słowem Ewangelii świętej i niezachwiane w mocy dogmatów nowe księgi, które są błogosławieństwem bożym dla sprawiedliwych, nożem, co ucina języki, i ogniem co wypala oblicza heretyków. I pospołu z apostołem Pawłem zawołał: “Stare przeminęło, oto wszystko stało się nowe”.

Książki nie mogły być zniszczone inaczej niż tylko przez spalenie, tak albowiem utylizuje się wszelkie przedmioty poświęcone i cerkiewne i nie ma w tym nic haniebnego ani upokarzającego.

Na Rusi przez stulecia metropolici byli Grekami, a słowiańscy byli otoczeni przez osoby dobrze znający język grecki, wobec czego żadne większe błędy wynikające czy to z nieznajomości liturgii, czy kwestii językowych, nie miały miejsca. Święty Maksym Grek, bardzo czczony przez “staroobrzędowców”, przybył na Ruś z Athosu na zaproszenie wielkiego kniazia Wasilija Ioannowicza i zajął się poprawianiem ruskich ksiąg, które pełne były herezji. Tak pisał święty Maksym: Ja uczę, że Syn Boży w swoim Bóstwie nie jest stworzony, a nie tego, że jest “stworzony”, tak jak bluźnił Bogu Ariusz i jak opisują Jego [Boga] wasze triodony… Ja uczę poprawnie myśleć o wcieleniu Słowa, czyli nie mówię o Nim jako o “z jednej strony człowieku”, jak w waszych czasosłowach; wyznaję całą duszą, że ten Bogoczłowiek był zmartwychwstały, a nie “nieskończoną śmiercią umarły”, jak jest napisane w waszych tolkownych Ewangeliach(Trzy słowa prepodobnego Maksyma Greka w: Краткая Россійская Церковная Исторія, metr. Platon, t.2, 1805, str. 291). Święty wymienia także wiele innych błędów oraz stwierdza że dawnych tłumaczeń dokonywali ludzie “z zamroczonym rozumem”. Czy stare przekłady faktycznie były uświęcone? Obecnie, w epoce druku i komputerów, “staroobrzędowcy” bardzo chętnie przyjęli większość elementów reformy patriarchy Nikona, bazując swoje teksty na tekstach ponikonowskich, trzymając się dalej tylko tych kluczowych, dogmatycznych kwestii typu “Ісусъ” czy podwójne alleluja, o czym już pisałem [LINK]. Może dlatego, że stare teksty rzeczywiście były pełne błędów i herezji, tylko wstyd to przyznać po 350 latach schizmy?

I.M.B.

Print Friendly, PDF & Email

Nicefor.Info